SZTUKA WSPÓŁCZESNA

Rafał Olbiński "Dwa Drzewa"
"Pośrodku rozległej równiny rosły dwa drzewa. Jedno miało koronę w kształcie stożka, drugie idealnej kuli. Od dziesiątków lat nikt nie odpoczywał w ich cieniu, a w gałęziach od dawna nie dojrzewały ptasie gniazda. Stały samotnie naprzeciwko siebie, podziwiając się wzajemnie…
– Ach jak bardzo chciałoby być taką piękną, zieloną sferą; to musi być cudowne posiadać kształt słońca i pełni księżyca, być uwielbianym przez chmury i plejady gwiazd! – szeptało tysiącami liści stożkowate drzewo. Drzewo o kulistej koronie marzyło o byciu stożkiem skierowanym w bezkresność kosmosu, ku labiryntom galaktyk i złotym deszczom komet. Błagalne modlitwy liści obydwu drzew nie uszły uwagi potężnego Boga, który oryginalnie je stworzył. Zlitował się nad nimi i pewnej nocy zamienił ich zielone korony, zabierając im również pamięć przeszłości. Następnego dnia, jak przez niezliczone różańce poprzednich dni, drzewa patrzyły na siebie z zazdrością, kontemplując kształt sąsiada. Pierwotną formę zachowały tylko korzenie, ale te, należąc do świata ciemności, nie były dla nikogo widoczne."
[źródło: Rafał Olbiński, Baśnie o miłości i innych dziwnych przypadkach, Wydawnictwo MUZA, Warszawa 2015, s. 68.]

OPIS PRACY:
Jerzy Duda-Gracz - malarz, rysownik, scenograf, profesor sztuk plastycznych i wykładowca akademicki. Znany był przede wszystkim ze swojego satyrycznego spojrzenia na otaczającą go rzeczywistość. Malarstwo Jerzego Dudy-Gracza budziło emocje ze względu na silne zniekształcenia postaci przedstawianych zwykle groteskowo i prześmiewczo, aby w sposób dosłowny piętnować ludzkie słabości, przywary, lęki i kompleksy. Malarz chętnie sięgał też do tematów społecznych i politycznych, które komentował w sposób trafny i ostry.

Prezentowana praca, przedstawiająca ułana i kobietę, z pozoru wydaje się być ujęciem rzewnym i podniosłym, ukazującym pewien rodzaj hołdu lub ukłonu w stronę żołnierza złożonego przez staruszkę. Faktycznie stanowi jednak transpozycje znanego w sztuce polskiej motywu malarskiego, który artysta potraktował w sposób satyryczno-metaforyczny. Sylwety obu postaci zostały mocno zróżnicowane. Skulonej, zgarbionej kobiecie, ledwo trzymającej się na rachitycznych nogach, malarz przeciwstawił wydłużone ciało postawnego żołnierza. Wertykalizm wyznaczony przez postać mężczyzny kontrastuje z esowatą figurą kobiecą. Układ hierarchiczny pozwala górować ułanowi nad staruszką. W interpretacji patriotycznej on może stanowić uosobienie siły i rycerskich ideałów hołubionych w tradycyjnym malarstwie, ona zaś słabość i uciemiężenie, zdecydowanie bardziej właściwe dla narracji na temat ograbionej i zniewolonej ojczyzny. Zestawienie tych dwóch postaci mogło być też rodzajem satyrycznego komentarza odnoszącego się do upowszechnionego w malarstwie polskim, romantyzowanego motywu obyczajowego przedstawiającego ułana i dziewczynę.
Praca, wykonana w technice akwareli, malowana jest swobodnie i szkicowo w jasnych, chłodnych barwach. Ciepłe plamy żółtego i pomarańczowego koloru nad głowami figur pełnią funkcję akcentów przykuwających wzrok odbiorcy. Niedokończone sylwety postaci rozmywają się w tle, układając się w niedoprecyzowaną, otwartą, ekspresyjną kompozycję.

Nie ulega wątpliwości, że ogromny wpływ na sztukę Jerzego Nowosielskiego miała religia prawosławna, w której został on wychowany i którą praktykował w życiu dorosłym. Artysta nigdy zresztą nie ukrywał swojej fascynacji zagadnieniami teologicznymi, liturgią oraz samą architekturą cerkwi. Zainteresowanie to zyskało odbicie w jego malarstwie. W dorobku Jerzego Nowosielskiego można bowiem odnaleźć zarówno ikony, jak i projekty ikonostasów i wnętrz cerkiewnych. Znane jest powszechnie także opus magnum artysty – budowla cerkwi pw. Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Białym Borze.

W tym kontekście należy wspomnieć również o swoistym cyklu malarskim, w którym Jerzy Nowosielski przedstawiał fasady cerkwi prawosławnych, obrazując je w charakterystyczny sposób: w indywidualnym stylu, z wykorzystaniem geometryzacji formy. Znakomity przykład dzieła w tym typie stanowi oferowana na aukcji "Cerkiew" z 1989 roku.
Wspomniany obraz to wysmakowana kolorystycznie kompozycja, która, pomimo silnej stylizacji, czytelnie przedstawia architekturę cerkwi. Wyrysowane linie diagonalne oraz geometryczne, walorowane w odcieniach czerwieni i oranżu elementy wprowadzają do obrazu znamienny dla sztuki Jerzego Nowosielskiego pulsacyjny rytm, stanowiący prawdziwą ucztę dla oka. Rytm ten i rodzaj obecnej w malarstwie artysty poświaty (uwidaczniającej się również w żółto-czerwonej bordiurze) nadaje przedstawieniu wymiar metafizyczny – odbiorca dzieła czuje, że ma do czynienia ze świątynią, monumentalną budowlą, która kryje w sobie światło.